Tìm hiểu về các loại bài lá cổ nhất thế giới còn sót lại

Bài lá, hay còn gọi là bài tây, là một trò chơi vô cùng quen thuộc. Tuy nhiên, ít ai biết rằng những loại bài lá cổ nhất thế giới còn sót lại mang trong mình một chặng đường lịch sử dài hàng trăm năm. Từ những mảnh giấy vẽ tay thô sơ ở phương Đông cho đến các tác phẩm nghệ thuật mạ vàng tại châu Âu, mỗi lá bài đều kể một câu chuyện thú vị về lịch sử, nghệ thuật và văn hóa con người thời xưa. Bài viết này sẽ đưa bạn quay ngược thời gian để ngắm nhìn những bộ bài vô cùng quý giá này.

Nguồn gốc thực sự của những lá bài đầu tiên

Nhiều nhà khoa học và sử học tin rằng bài lá không xuất phát từ châu Âu. Thay vào đó, chúng được sinh ra tại châu Á.

• Quê hương của bài lá: Trung Quốc được xem là nơi đầu tiên tạo ra trò chơi này vào khoảng thế kỷ thứ 9, dưới thời nhà Đường.
• Hình dáng ban đầu: Những lá bài xa xưa nhất có hình dáng giống như những tờ tiền giấy hoặc được làm từ các thẻ xương động vật, bên trên có vẽ các biểu tượng đơn giản.
• Sự lan truyền: Từ Trung Quốc, qua các con đường giao thương buôn bán, những lá bài này bắt đầu hành trình đi sang Ấn Độ, Ba Tư và cuối cùng là đến Ai Cập.

Bài lá xuất hiện ở châu Âu như thế nào?

Vào khoảng cuối thế kỷ 14, bài lá mới bắt đầu xuất hiện tại châu Âu. Các thương nhân Ả Rập là những người có công lớn mang trò chơi thú vị này đến Ý và Tây Ban Nha. Ban đầu, bài lá là một món đồ xa xỉ chỉ dành riêng cho vua chúa và giới quý tộc giàu có vì chúng được vẽ hoàn toàn bằng tay bởi những họa sĩ tài năng. Ngày nay, các hình thức giải trí rất đa dạng, có người thích chơi bài cùng bạn bè, có người lại thích lên các nền tảng trực tuyến như keonhacai5 để giải trí. Nhưng ở thời kỳ trung cổ đó, sở hữu một bộ bài vẽ tay giống như nắm giữ một gia tài lớn.

Bộ bài Mamluk – Kho báu từ thế giới Hồi giáo

Bộ bài Mamluk có xuất xứ từ Ai Cập cổ đại. Đây được công nhận là một trong những bộ bài cổ xưa và trọn vẹn nhất còn giữ lại được đến ngày nay. Hiện tại, kho báu này đang được trưng bày cẩn thận tại một bảo tàng lớn ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ.

Chất bài trong bộ Mamluk

Điều bất ngờ là bộ bài này có cấu trúc rất giống với bài tây mà chúng ta chơi hiện nay. Chúng được chia làm bốn chất chính, đại diện cho những vật dụng quen thuộc thời đó:

• Đồng tiền xu (đại diện cho sự giàu có).
• Gậy đánh polo (đại diện cho môn thể thao cưỡi ngựa của giới quý tộc).
• Thanh kiếm (đại diện cho quân đội).
• Chiếc cốc (đại diện cho các buổi tiệc tùng).

Thiết kế hoa văn độc đáo

Do những quy định nghiêm ngặt của tôn giáo thời bấy giờ, bộ bài Mamluk không hề có bất kỳ hình vẽ con người nào. Để làm cho lá bài đẹp mắt, những người thợ thủ công đã trang trí chúng bằng các họa tiết hình học nịnh mắt, hoa lá uốn lượn và những câu thơ viết bằng chữ thư pháp tuyệt đẹp. Màu sắc chủ đạo thường là xanh lam, đỏ rực và vàng lấp lánh.

Tầm ảnh hưởng đến bài tây hiện đại

Mặc dù không có hình vẽ người, hệ thống bốn chất của bộ bài Mamluk chính là nền tảng để người châu Âu học hỏi. Từ đó, họ phát triển thành các chất Cơ, Rô, Chuồn, Bích quen thuộc ngày nay. Các quân bài quyền lực như Vua (King) hay quân Phó tướng (tương đương với quân Bồi – Jack) cũng được lấy cảm hứng trực tiếp từ hệ thống của người Mamluk.

Bộ bài Cloisters – Kiệt tác nghệ thuật thời trung cổ

Bộ bài Cloisters được các nhà khảo cổ phát hiện tại Hà Lan. Nó được xem là bộ bài hoàn chỉnh nhất của châu Âu từ cuối thế kỷ 15. Đây không chỉ là công cụ để chơi đùa mà còn là một kiệt tác nghệ thuật rực rỡ.

Những lá bài hình bầu dục lạ mắt

Khác biệt hoàn toàn với hình chữ nhật vuông vức mà chúng ta thường thấy, bộ bài Cloisters được cắt gọt theo hình bầu dục rất đặc biệt. Người xưa đã dùng nhiều lớp giấy da ép chặt lại với nhau, giúp lá bài cứng cáp, bền bỉ và không bị cong vênh dù đã trải qua hàng trăm năm.

Ý nghĩa của các họa tiết săn bắn

Bộ bài Cloisters không dùng các chất Cơ, Rô, Chuồn, Bích. Thay vào đó, người ta lấy chủ đề là các cuộc đi săn thú rừng của tầng lớp thượng lưu. Các chất bài được thay thế bằng những dụng cụ đi săn bao gồm:

• Vòng cổ dành cho chó săn.
• Dây thòng lọng để bẫy thú.
• Tù và (kèn thổi để gọi nhau khi đi săn).
• Mũi tên.

Giá trị lịch sử hiện tại

Hiện nay, bộ bài Cloisters đang được lưu giữ vô cùng cẩn thận tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở thành phố New York, Mỹ. Chúng giống như một cuốn sách lịch sử bằng hình, cung cấp cho các nhà khoa học cái nhìn rõ nét về trang phục, lối sống và sở thích của những người giàu có ở châu Âu thời xưa.

Bộ bài Tarot cổ Visconti-Sforza

Bên cạnh các bộ bài dùng để vui chơi thông thường, thế giới bài cổ còn có các bộ bài Tarot. Visconti-Sforza là bộ bài Tarot lâu đời nhất trên thế giới còn tồn tại, được tạo ra vào giữa thế kỷ 15 tại thành phố Milan của Ý.

• Chất liệu cao cấp: Mỗi lá bài đều được vẽ bằng tay một cách tỉ mỉ. Rất nhiều lá còn được dát thêm một lớp vàng lá mỏng lấp lánh để thể hiện sự giàu sang.
• Hình ảnh nhân vật: Các nhân vật vẽ trên lá bài thường mang khuôn mặt của chính những thành viên trong hai gia đình quý tộc Visconti và Sforza.
• Mục đích sử dụng: Ban đầu, người ta dùng bộ bài này để chơi một trò chơi gia đình có tên là Tarocchi. Mãi về sau, nó mới trở thành công cụ dùng để bói toán.

Những lá bài giấy bồi của Đức

Ở nước Đức vào thế kỷ 15, người ta đã tìm ra một cách thông minh để sản xuất bài nhanh hơn thay vì phải ngồi vẽ từng lá. Họ sử dụng kỹ thuật in mộc bản (khắc hình ảnh nổi lên một miếng gỗ, bôi mực rồi in ra giấy).

• Chất bài đặc trưng: Người Đức rất yêu thiên nhiên, vì thế họ dùng các hình ảnh gần gũi như Trái tim, Quả chuông, Lá cây và Quả sồi để làm 4 chất bài.
• Sự phổ biến: Việc in ấn giúp giá bán của bài lá rẻ đi rất nhiều, từ đó lan rộng ra khắp các tầng lớp người dân bình thường. Ngày nay, thay vì phải tụ tập ở các khu chợ để trao đổi thông tin hay vui chơi như người xưa, chúng ta có thể dễ dàng đọc tin tức bóng đá hôm nay hoặc giải trí ngay trên màn hình điện thoại thông minh. Sự thay đổi này cho thấy thế giới đã tiến bộ đến mức nào.

Sự thay đổi chất liệu làm bài qua các thời kỳ

Chất liệu làm nên những lá bài đã trải qua nhiều sự biến đổi lớn để lá bài ngày càng đẹp và bền hơn.

• Thời kỳ đầu: Bài được làm từ xương động vật, ngà voi hoặc giấy làm từ da cừu rất tốn kém và nặng nề.
• Thời kỳ trung cổ: Người ta bắt đầu biết dán nhiều lớp giấy mỏng lại với nhau (gọi là giấy bồi) để tạo độ cứng vừa phải.
• Thời kỳ hiện đại: Nhựa và giấy bọc một lớp nilon mỏng được sử dụng phổ biến. Chất liệu này giúp lá bài chống thấm nước, dẻo dai, dễ chia và không bị rách.

Cách bảo quản các bộ bài cổ quý giá ngày nay

Những lá bài cổ làm từ giấy hay da đều rất mỏng manh. Việc giữ gìn chúng an toàn qua hàng thế kỷ là một thử thách khó khăn đối với các chuyên gia tại bảo tàng.

• Kiểm soát nhiệt độ: Các lá bài luôn được đặt trong những chiếc tủ kính đặc biệt có nhiệt độ mát mẻ và độ ẩm không đổi.
• Tránh ánh sáng mạnh: Ánh sáng mặt trời và đèn có tia cực tím sẽ làm mờ đi màu mực vẽ hàng trăm năm tuổi. Vì vậy, chúng chỉ được chiếu sáng bằng các bóng đèn siêu nhẹ.
• Hạn chế tiếp xúc: Bàn tay con người có mồ hôi và vi khuẩn. Các nhà nghiên cứu bắt buộc phải đeo găng tay chuyên dụng khi cần chạm vào bài để không làm hỏng giấy.

Việc khám phá những bộ bài cổ xưa không chỉ giúp chúng ta biết được trò chơi quen thuộc này từ đâu mà có, mà còn mở ra một bức tranh sinh động về quá khứ của loài người. Qua những nét vẽ tinh tế trên từng lá bài nhỏ bé, tinh hoa của hàng trăm năm lịch sử vẫn đang được lưu truyền trọn vẹn và an toàn cho đến tận ngày nay.